Vậy là đã tròn
ba mươi năm kể từ khi danh họa Bùi Xuân Phái qua đời. Nhưng những kỷ niệm một
thuở hàn vi có vui và buồn, có no và đói, có cả vinh và nhục trong niềm vui
sáng tạo bất tận của người nghệ sĩ vẫn như những ngọn lửa bùng cháy lên trong
tôi không bao giờ tắt. Và rồi, những nỗi niềm tâm sự của ông về nghề lại luôn
vang lên trong tôi, thân thiết hơn bao giờ hết: "Nhà văn không ngày nào
không viết, thì trong ngành họa cũng vậy thôi. Phải vẽ hàng ngày. Hình như
không vẽ luôn, tay nó “cứng” ra. Vẽ nhiều, vẽ cho thuần tay để lúc nào
cũng thành điêu luyện và thoải mái, ông Henri Matisse vẽ như chơi là vì ông vẽ
rất nhiều. Nên hiểu vẽ với tâm hồn nghệ thuật, chứ không phải vẽ nhiều để… kiếm".
DANH HỌA BÙI
XUÂN PHÁI: VẼ NHƯ THỞ
LÊ HUY QUANG
Danh họa Bùi
Xuân Phái qua đời ngày 24-6-1988, đến nay vừa tròn 30 mùa thu. Năm 1996, ông được
Nhà nước truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học - Nghệ thuật. Cũng
vào dịp Đại lễ Kỷ niệm ngàn năm Thăng Long - Hà Nội 2010; HĐND TP đã quyết định
đặt tên phố Bùi Xuân Phái tại khu đô thị mới Mỹ Đình; để vinh danh ông - một
nghệ sĩ tài hoa với tình yêu Hà Nội, đã gắn bó cả sự nghiệp sáng tạo hội họa của
mình với Thủ đô yêu quý. Đúng như những lời tâm sự của ông trong tập sách
“Viết dưới đèn dầu” xuất bản năm 2008: “Hà Nội có rất nhiều vẻ đẹp mà mỗi vẻ đẹp
lại thích hợp với mỗi người… Về màu sắc nó mang nhiều màu thời gian… Phố cổ, những
căn nhà cổ vào tranh rất dễ đẹp… Có nhiều mảng tường tưởng như là bẩn, không phải
đâu. Nó rất đẹp đối với những đối tượng biết nhìn thấy, biết khám phá… những
loang lổ, những dấu vết thời gian ấy thêm vào óc tưởng tượng của người nghệ sĩ,
sẽ tạo ra những cái đẹp bất ngờ”…
![](https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEhDJFoTmmwyNLWXPaaWl3MdyDqd3y5b9DcMzETNvii4zFORt6XzTJSC3XFLI-SAOK0gwCPO1ypnR59ILF_Q-wmkh3gUQe83WmBswiN79j3V1WoAadpkn5B8Xk9R6j6B8T8F3UuBOmPGpP6N/s320/Bu%25CC%259B%25CC%2581c-tranh-Pho%25CC%2582%25CC%2581-Ha%25CC%2580ng-Ba%25CC%25A3c-Bu%25CC%2580i-Xua%25CC%2582n-Pha%25CC%2581i.jpg)
Có những buổi tối
giao thời từ mùa thu nắng vàng óng ả đang chuyển dần sang đầu đông heo may
sương mù giăng lãng đãng, thả bộ thong dong qua một góc phố cổ của Thăng Long -
Hà Nội ngàn năm văn hiến. Bất chợt, nghe một tiếng đàn pi-a-nô từ một ô cửa sổ
xa lạ sáng đèn, khẽ khàng dừng lại và ngước nhìn lên… ta bỗng thấy thanh thản đến
lạ lùng, bởi những âm thanh kia như làm cho mình trong sạch hơn lên, đánh thức
dậy không biết bao nhiêu kỷ niệm đẹp đẽ đã đi qua của một thời trai trẻ… Và rồi,
tự nhiên tôi nhớ đến họa sĩ Bùi Xuân Phái - nhớ căn nhà số 87 phố Thuốc Bắc -
mà đầu những năm 70 của thế kỷ trước; mấy anh em nghệ sĩ trẻ chúng tôi vẫn thường
quây quần tụ hội, tri âm, tri kỷ với ông để vẽ, để học hỏi về nghề mà những lời
trò chuyện tâm tình cởi mở của Bùi Xuân Phái luôn làm cháy bùng lên cảm giác,
hoài niệm về tuổi thơ. Về những bông cúc vàng rực mùa thu. Những dạt dào sóng
biển trắng xóa của mùa hè. Những hàng cây cơm nguội chọc trời cao im xé. Những
cây bàng khẳng khiu thay lá đỏ vào đông. Những nhành hoa lan, hoa đào, hoa mai
đón nàng xuân đến; cũng như gọi dậy trong ta những mơ ước, khát vọng tốt đẹp của
con người… từ những bức tranh của ông, trong đó có những góc phố cổ Hà Nội.
Bùi Xuân Phái
sinh ngày 1-9-1920 tại Hà Nội (làng Kim Hoàng, xã Vân Canh, tỉnh Hà Đông cũ) -
địa danh là một làng quê với nghề vẽ tranh khắc gỗ dân gian nổi tiếng. Chính vì
thế mà ấn tượng tuổi thơ với những gam màu rực rỡ, những hình vẽ kỳ thú gắn với
làng quê Việt Nam đã luôn theo suốt ông trong cuộc đời một nghệ sĩ, tạo nên niềm
đam mê hội hoạ ngay từ ngày còn thơ bé. Tốt nghiệp Trường Cao đẳng Mỹ thuật
Đông Dương khoá 15 (1941-1946), cho đến lúc qua đời - Bùi Xuân Phái đã có ngót
nửa thế kỷ gắn bó máu thịt với hội hoạ - mà trong đó, hàng trăm góc phố cổ Hà Nội
đã làm nên một cụm từ “Phái Phố - Phố Phái” nổi tiếng cả trong và ngoài nước.
![](https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEjwy7N1sgheOD9IgANc1Io3BN_zLEhhd3RHY18MBYmu_bjcIfo1TQ0n_OUPNuCrRfAsFRk48s9G0pMxyaeCS1ZWe3OYv7cLRhVqgYuTE_lDgwS1v76Dm4aRDahPr0yYmJb7Nuks_8ojb5Ea/s320/Totich-2.jpg)
Năm 1996, tròn 8
năm sau khi Bùi Xuân Phái qua đời, tại TP Hồ Chí Minh, đúng vào khoảng chuyển
giữa hai mùa; nghe mùa mưa khép lại và mở mùa khô gay gắt nắng. Một chiều chợt
mưa chợt tạnh như thế, ngồi góc đường Lê Quý Đôn cùng dăm bẩy anh em văn nghệ,
trong nhiều câu chuyện xoay quanh Sài Gòn, Hà Nội; bất chợt, có người nhắc đến
họa sĩ Bùi Xuân Phái. Tự nhiên, chúng tôi chuyển sang đề tài Hà Nội… Và rồi, những
kỷ niệm từ xa xưa lại hiện về trong ký ức…
Nhớ lại những
năm tháng chiến tranh ấy, trên 40 năm đã trôi qua. Những ngày máy bay Mỹ ném
bom miền Bắc. Những ngày B52 Hà Nội - An Dương, Bạch Mai, Khâm Thiên. Hồi đó, họa
sĩ Tường Vân từ Hải Phòng về, nhà thơ Lưu Quang Vũ, họa sĩ Chu Hoạch, họa
sĩ Bùi Xuân Phái, nhà thơ Phùng Quán, đạo diễn điện ảnh Trần Thịnh và vài ba
nghệ sĩ trẻ chúng tôi vẫn lang thang mấy quán rượu phố Tạ Hiện nhập nhoạng lên
đèn; cùng dăm bảy anh em Đoàn Kịch Hà Nội. Chúng tôi ngồi nhâm nhi tí rượu “cuốc
lủi” và mấy củ lạc luộc, gói lạc rang. Bùi Xuân Phái thường cười nhẹ nhẹ, mặt ửng
hồng vì tửu lượng ông vốn rất ít, chỉ để lấy vui với bạn hữu thân tình. Những
khi ấy, ông hay nói về hội họa. Ông nói về bột mầu, về sơn dầu, về chì than, về
ký họa, về thiết kế mỹ thuật sân khấu, về nghệ thuật chèo và minh họa. Nhưng
bao giờ ông cũng nói về phố. Và quả thật, phố cổ Hà Nội đã gắn bó máu thịt
với ông suốt cả một đời cầm bút vẽ.
Bởi thế, anh em
trong giới và công chúng yêu hội họa Việt Nam vẫn gọi là Phái - Phố hay Phố -
Phái. Và hình như, mỗi khi nhắc đến Hà Nội, có lẽ không thể không nhắc đến họa
sĩ Bùi Xuân Phái. Với riêng tôi, nghĩ về tranh Bùi Xuân Phái, ngoài bảng màu
ghi ghi, nâu nâu, xám xám trầm buồn và những vạch sáng trắng; tôi còn rất đam
mê dăm ba nét chấm phá và những đốm màu da cam nguyên chất rất đỗi tài hoa; đã
để lại một cái tên cùng những tác phẩm nghệ thuật đích thực của ông là mãi mãi
tươi xanh, bất tử.
Cũng những năm
tháng đó, những buổi tối mùa đông chuyển gió heo may Hà Nội, tôi cùng nhà thơ
Phùng Quán, họa sĩ Bùi Xuân Phái lang thang đến nhà nghệ sĩ điện ảnh Trần Trung
Tín ở số 7 phố Nguyễn Biểu gần Hồ Tây. Anh là diễn viên Xưởng Phim truyện
Việt Nam, người Nam Bộ tập kết, đã ngoài băm nhưng cứ thích độc thân, chẳng vợ
con gì; chuyên đóng những vai Bí thư chi bộ, hay lãnh đạo cơ quan, huyện, xã -
nghĩa là toàn những nhân vật chính diện. Nhưng rồi do ngẫu hứng, Trần Trung Tín
tìm đến với hội hoạ - suốt ngày đêm quay sang “bôi vẽ”. Vừa vẽ tranh trên
các tờ báo đã bỏ đi, hoặc trên bìa sách vở học sinh, trên cả các mảng tường nhà
ở - bằng than, bằng bút chì, bút bi, bột màu, rồi cả sơn dầu của anh em họa sĩ
mang đến cho… Anh vẽ thâu đêm suốt sáng - quên ăn, quên ngủ, vẽ như lên đồng…
chỉ với một thể loại là tranh “trừu tượng” có đề tài tình yêu, mùa thu, chim
hòa bình, em và súng. Bốn anh em chúng tôi quây quần vừa ngâm nga thơ phú, vừa
vẽ, vừa nhâm nhi chén rượu cuốc lủi, vài hạt lạc rang, lưng cơm nguội rang lên
đỡ đói lòng.
Những lúc đó,
Bùi Xuân Phái lại hào hứng ký họa chân dung tôi, Trần Trung Tín và Phùng Quán;
cũng như ông phác họa dăm ba nét phố cổ trên bao thuốc lá, trên cả vỏ bao diêm,
nghĩa là trên tất cả những gì có thể vẽ được - vì ngày ấy giấy vẽ còn hiếm… Sau
này, đến ngày giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước, nghệ sĩ Trần Trung Tín
đã trở về Sài Gòn - anh lấy vợ, và vẫn vẽ, cả làm thơ rồi đi đạp xích lô - mỗi
khi vào Sài Gòn, có ngày anh chở tôi trên xích lô đến nhà bạn bè nhậu từ trưa đến
tối mịt…
![](https://blogger.googleusercontent.com/img/b/R29vZ2xl/AVvXsEgnimPR7jCahr7i0NcWGLsjKcX4eZhgZrtro-8D5zQc5lnnJ6m-HpY6U5xPDIvfn2a5ApcYRLpJ2e5VOzcMfw6I5l3TUDuPqPg4lM2oDRCMGrxmoar4fHinlq4BXrONtzwJ8fv_59Q9_675/s320/Totich-dau-gia_4.jpg)
Cho đến hôm nay,
nhiều người anh, người bạn, những văn nghệ sĩ thực sự tài hoa, thân thiết một
thời của tôi đã đi xa mãi mãi... Thi thoảng, có lúc đi qua số 7 phố Nguyễn Biểu
- Quán Thánh - những kỷ niệm vui buồn thời chiến tranh lại hiện về thật là rõ
nét. Bởi, ngày ấy tôi mới ngoài hai mươi, còn hồn nhiên, vô tư, trong sáng; có
những điều mà mình tự chiêm nghiệm, tự suy ngẫm, mới hiểu ra để thấm thía, để đắng
cay và cả ân hận nữa, nói như thi hào Nguyễn Du: “Trải qua một cuộc bể dâu/Những
điều trông thấy mà đau đớn lòng”…
Vậy là đã tròn
ba mươi năm kể từ khi danh họa Bùi Xuân Phái qua đời. Nhưng những kỷ niệm một
thuở hàn vi có vui và buồn, có no và đói, có cả vinh và nhục trong niềm vui
sáng tạo bất tận của người nghệ sĩ vẫn như những ngọn lửa bùng cháy lên trong
tôi không bao giờ tắt. Như những bức tranh Phố - Phái vẫn còn mãi với thời
gian, mà Giải thưởng Hồ Chí Minh đã vinh danh ông một cách xứng đáng. Một
đường phố ghi tên Bùi Xuân Phái bình yên và trân trọng. Một Giải thưởng về văn
học nghệ thuật mang tên Bùi Xuân Phái. Và rồi, những nỗi niềm tâm sự của ông về
nghề lại luôn vang lên trong tôi, thân thiết hơn bao giờ hết: "Nhà văn
không ngày nào không viết, thì trong ngành họa cũng vậy thôi. Phải vẽ hàng
ngày. Hình như không vẽ luôn, tay nó “cứng” ra. Vẽ nhiều, vẽ cho thuần tay
để lúc nào cũng thành điêu luyện và thoải mái, ông Henri Matisse vẽ như chơi là
vì ông vẽ rất nhiều. Nên hiểu vẽ với tâm hồn nghệ thuật, chứ không phải vẽ nhiều
để… kiếm".